Dalende leesvaardigheid in Nederland: hoe stoppen we deze zorgwekkende trend? 

De vaardigheid om snel teksten te kunnen lezen en te begrijpen is een van de belangrijkste dingen die je als mens leert in je leven. Want leren lezen is de eerste grote stap in je schoolcarrière.

Leesvaardigheid

Om als samenleving mee te kunnen gaan in de moderne ontwikkelingen is daarom ook het niveau van de leesvaardigheid van nieuwe generaties belangrijk. Eind 2023 werden de resultaten bekend van de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen in het voortgezet onderwijs. Deze waren op zijn zachtst gezegd niet positief. In dit artikel gaan we deze testresultaten bespreken en antwoord vinden op de vraag: hoe staat het ervoor met de leesvaardigheid in Nederland? Verder kijken we waar de kansen liggen om dit te verbeteren.

Het PISA-onderzoek als graadmeter

Waar worden trends als een afname of toename van het leesvaardigheidsniveau nu op gebaseerd? In Nederland gaat men veelal uit van de resultaten van het zogenaamde PISA-onderzoek. PISA staat voor ‘Programme for International Student Assessment’. Dit is een internationale onderzoeksmethode waarin de kennis en vaardigheden van 15-jarige scholieren wordt getest. Bij het PISA-onderzoek worden niet alleen de leesvaardigheid, maar ook de kennis over wiskunde en natuurwetenschappen onderzocht. Het Nederlandse gedeelte van dit onderzoek werd uitgevoerd door Universiteit Twente, Expertisecentrum Nederlands en KBA Nijmegen. Voor het onderzoek deden 5046 leerlingen mee van 154 scholen. De leerlingen kwamen van verschillende onderwijsniveaus.

Resultaten vergeleken in internationaal en langlopend onderzoek

De onderzoeksresultaten van het PISA-onderzoek zijn waardevol, omdat al meer dan 20 jaar deze onderzoeken plaatsvinden. Dit maakt dat ontwikkelingen nauwkeurig en over een lange periode gevolgd zijn. Verder worden naast de toetsing van kennis ook zaken als het onderwijs wat wordt aangeboden, of de thuissituatie van de leerlingen in kaart gebracht. Deze gegevens zetten de onderzoeksresultaten in een breder perspectief. Doordat het een internationaal onderzoek is waaraan de OESO-landen deelnemen, kunnen de resultaten ook met verschillende landen worden vergeleken. Dit geeft een helder beeld hoe Nederland er internationaal gezien qua kennis en vaardigheden voor staat.

Wat zijn nu de resultaten als we kijken naar de leesprestaties anno 2022? In 2022 hebben de Nederlandse 15-jarigen een leesvaardigheid score van 459. Dit zegt misschien nog weinig, maar de hoogste score is 543. Nederland zit met de score in de middenmoot. De score is echter significant lager dan die van leeftijdgenoten uit andere OESO-landen met gemiddelde score 476 en Europa met gemiddelde score 480. Dit is een cruciale verandering ten opzichte van voorgaande jaren: voor 2018 scoorden Nederlandse 15-jarigen gemiddeld altijd hoger dan hun collega’s uit Europa en de OESO-landen.

Als naar de Nederlandse scores door de jaren heen worden vergeleken is dezelfde achteruitgang te zien. Vanaf 2018 is een sterk dalende trend ingezet. Dit is terwijl de score van 2003 tot 2018 redelijk stabiel is en meestal rond de 500 ligt. 

Een derde van de bevolking straks laaggeletterd?

Er zijn nog meer onderzoeksresultaten die onrust baren. De leesvaardigheid van leerlingen wordt met het PISA-onderzoek verdeeld over 6 niveaus. Heb je niveau 6 dan ben je een excellente lezer. Om zelfstandig te kunnen functioneren in de maatschappij in Nederland, heb je gemiddeld niveau 2 nodig. Uit het PISA-onderzoek is gebleken dat 33% van de geteste 15-jarigen lager scoorden dan niveau 2.

De gevolgen van het dalende niveau in leesvaardigheid voor deze opgroeiende generatie is natuurlijk niet helemaal te voorspellen. Wel is inmiddels al gebleken dat met laaggeletterdheid de school verlaten je kansen op de arbeidsmarkt aanzienlijk worden verkleind. Het wordt zo, als er niets verandert, voor grote groepen volwassenen lastiger om je weg te vinden in de maatschappij.

Meertaligheid als oplossing?

Het zijn zeker geen gunstige vooruitzichten van de kennis en vaardigheden voor de komende generaties volwassenen in Nederland. Goed taal- en leesonderwijs is dus nog urgenter geworden, als dat al niet zo was. Het maakt dan niet uit of leesonderwijs enkel in het Nederlands wordt gegeven of meertalig. Sterker nog: meertalig onderwijs versterkt juist de vaardigheden om goed te kunnen lezen, zowel technisch als begrijpend.

Rick de Graaff, die jarenlang lector Meertaligheid en Onderwijs was bij de Hogeschool Utrecht, deed onderzoek naar de invloed van meertaligheid op de ontwikkeling van leerlingen. Hij pleit ervoor om juist uit te gaan van de kracht en de voordelen van meertaligheid. “Talen staan niet naast elkaar in je hoofd, ze versterken elkaar. Als je de talenrijkdom actief en positief stimuleert door ze aan elkaar te verbinden, bevorder je het activeren van alle talen.”

STERK Engels en vaardig in lezen

Al vanaf een vroege leeftijd Engels in het onderwijs aanbieden, draagt dus ook bij aan de ontwikkeling van de leesvaardigheid in het algemeen. Met het gebruik van softwareprogramma’s van STERK Engels, zoals Fast ForWord and ClearFluency, leren leerlingen door middel van gepersonaliseerd leren Engels. De methode is zo ingericht dat leerlingen met maatwerk de juiste ondersteuning en uitdaging krijgen. Hoe helpen deze methodes dan bij het leesvaardig maken in het algemeen?

Fast ForWord en ClearFluency maken Engels leren leuk omdat de leerstof op aansprekende wijze wordt aangeboden. De methodes zijn ook wetenschappelijk sterk onderbouwd, wat het zeer effectieve methodes maken. Het programma stimuleert namelijk de ontwikkeling van de executieve functies in de hersenen. Dit zijn de controlerende functies in je hersenen die ervoor zorgen dat je bepaalde kennis en vaardigheden kunt combineren. Hierdoor kun je bijvoorbeeld concentreren op het lezen van een verhaal. Bij Fast ForWord en ClearFluency zorgt de stimulering van de executieve functies dat je beter en sneller Engels leert. De ontwikkeling van deze functies zorgt er in het algemeen voor dat je de vaardigheid om te lezen ook vergroot. 

Het wordt een grote uitdaging voor scholen, ouders maar vooral ook voor de leerlingen zelf om de leesvaardigheid weer op een behoorlijk niveau te krijgen. Methodes als Fast ForWord en ClearFluency kunnen hierbij essentiële ondersteuning bieden.